ĐẬU ĐEN - THỰC PHẨM DƯỠNG THẬN

ThS.BS. Nguyễn Trương Minh Thế

Phòng khám Đông y Vạn Hoa Minh

 

Theo Y học cổ truyền, nguyên lý “dược thực đồng nguyên” (thuốc và thức ăn cùng một nguồn gốc) là phương pháp dưỡng sinh tối ưu nhất. Phương pháp này đề cao việc sử dụng những thực phẩm quen thuộc, phù hợp với tự nhiên, thay vì chỉ tìm kiếm các vị thuốc quý hiếm.

Trong đó, đậu đen được xem là một “thượng phẩm”. Sách Thần Nông Bản Thảo xếp đậu đen vào loại tốt nhất, có tác dụng vào ba kinh: Thận, Can và Tỳ. Đậu đen có tính bình, hòa hòa nhưng lại chứa khả năng nuôi dưỡng vô cùng mạnh mẽ.

Cách dùng cũng vô cùng đơn giản và phù hợp cho việc bồi bổ lâu dài: chỉ cần dùng khoảng 100g mỗi ngày là đã có thể mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho cơ thể.

 

ĐẬU ĐEN NHỎ BÉ NHƯNG CÔNG HIỆU ĐA DẠNG

1. Bổ Thận ích tinh, cường kiện gân cốt

Lý luận Đông y cho rằng: “Thận là gốc tiên thiên”, chủ về xương cốt và sinh tủy. Khi tinh khí của Thận đầy đủ thì xương cốt chắc khỏe, tinh thần dồi dào, lưng gối dẻo dai. Đậu đen có màu đen, theo thuyết “ngũ sắc nhập ngũ tạng”, màu đen quy vào kinh Thận, vì vậy qua các đời, đậu đen được các danh y tôn xưng là “cốc vật của Thận”, là thực phẩm tự nhiên bổ Thận dưỡng Can. Sách Bản Thảo Cương Mục cũng ghi chép đậu đen “quy vào Thận, công rất nhiều”, công hiệu cốt lõi nằm ở việc bổ Thận ích tinh, hoạt huyết giải độc.

Đậu đen có tính vị bình hòa, là món ăn bổ dưỡng đồng thời cho cả Can và Thận. Nhờ dưỡng tinh cho Thận và bổ huyết cho Can, đậu đen có thể cải thiện một cách ôn hòa các vấn đề do Can Thận hư tổn gây ra như: lưng gối mỏi mềm, gân cốt suy nhược, chóng mặt ù tai, râu tóc bạc sớm. Với đặc tính “bổ mà không nóng, nhuận mà không ngấy”, đậu đen đặc biệt thích hợp cho người trung và cao tuổi để cố bản bồi nguyên, cường kiện gân cốt; đồng thời cũng phù hợp với dân văn phòng hiện đại đối phó với tình trạng sức khỏe kém do ngồi lâu tổn Thận, thức khuya hao tinh – có thể dùng làm thực phẩm dưỡng sinh nền tảng và hiệu quả lâu dài trong chế độ ăn hằng ngày.

2. Dưỡng Can huyết, cải thiện sắc khí

Đông y cho rằng: “Can khai khiếu ra mắt”, khi huyết Can đầy đủ thì đôi mắt sáng ngời; “tóc là phần dư của huyết”, khi khí huyết dồi dào thì sắc mặt hồng hào, tóc đen mượt. Để đạt được trạng thái này, không chỉ cần bổ huyết trực tiếp, mà quan trọng hơn là phải củng cố nguồn gốc sinh hóa khí huyết. Đậu đen chính là thông qua chức năng cốt lõi “bổ Thận điền tinh” để gián tiếp dưỡng huyết Can từ gốc rễ, làm đầy đủ khí huyết toàn thân.

Một mặt, theo lý thuyết “Can Thận đồng nguyên” (tinh huyết đồng nguyên), Can tàng huyết, Thận tàng tinh, tinh và huyết có thể hóa sinh lẫn nhau. Đậu đen màu đen quy Thận, công năng sở trường là bổ Thận ích tinh. Khi tinh Thận được bổ sung đầy đủ, tự nhiên sẽ hóa sinh thành huyết Can dồi dào, từ đó gián tiếp nuôi dưỡng Can tạng, nhu nhuận đôi mắt, cải thiện các vấn đề như khô mắt, mỏi mắt do dùng mắt quá độ hoặc thức khuya hao tổn. Đồng thời, huyết do tinh Thận hóa sinh cũng là thành phần quan trọng cấu thành khí huyết toàn thân.

Mặt khác,  Tỳ là nguồn sinh hóa khí huyết. Đậu đen cũng quy vào kinh  Tỳ, có khả năng kiện  Tỳ ích khí, giúp  Tỳ vị chuyển hóa thức ăn thành khí huyết hiệu quả hơn. Tác dụng kép “bổ Thận tinh để sinh huyết, kiện  Tỳ vị để hóa huyết” này khiến đậu đen trở thành thực phẩm ích khí dưỡng huyết ôn hòa và hiệu quả lâu dài. Dù không phải là vị thuốc bổ huyết mạnh, nhưng đậu đen có thể củng cố nền tảng khí huyết, đặc biệt thích hợp cho những người khí huyết bất túc kéo dài, sắc mặt xanh xao, cơ thể suy nhược mệt mỏi tiến hành điều dưỡng dịu nhẹ; riêng với phụ nữ sau kỳ kinh nguyệt, đậu đen còn giúp cải thiện sắc khí từ bên trong một cách tự nhiên và bền vững.

3. Kiện  Tỳ lợi thấp, hỗ trợ vận hóa

 Tỳ vị là gốc hậu thiên; nếu chức năng vận hóa thất thường dễ sinh thấp khí, đầy bụng, khó tiêu. Đậu đen quy kinh  Tỳ, tính cam bình có thể bổ ích khí của  Tỳ vị; đồng thời công hiệu lợi thủy thẩm thấp giúp bài trừ thấp khí dư thừa trong cơ thể, cải thiện các triệu chứng do  Tỳ hư thấp thịnh gây ra như: cơ thể nặng nề, đại tiện lỏng nát, bụng trướng đầy.

Khác với một số thực phẩm bổ dưỡng khác, đậu đen giàu chất xơ thực phẩm (Đông y gọi là “cốc khí”) có thể thúc đẩy nhu động của  Tỳ vị mà không làm gia tăng gánh nặng vận hóa, đặc biệt phù hợp với người  Tỳ vị hư nhược nhưng lại sợ “bổ quá gây ngấy”. Ăn đậu đen thường xuyên có thể từ từ điều chỉnh chức năng  Tỳ vị.

4. Thanh nhiệt bình hòa, không tổn thương chính khí

Đông y cho rằng đậu đen có khả năng chế ngự phong nhiệt, hoạt huyết giải độc; với tính chất thanh mà không hàn, nó có thể thanh trừ hư nhiệt và tà khí phong nhiệt trong cơ thể mà không làm tổn thương chính khí của  Tỳ vị. Đối với các vấn đề do âm hư hỏa vượng gây ra như: sưng đau họng, khô miệng khát nước, lở loét miệng lưỡi; hoặc cảm mạo nhẹ, ngứa da do phong nhiệt, ăn đậu đen thường xuyên có tác dụng hỗ trợ điều hòa.

Nhiều loại thuốc bổ dùng nhiều dễ “gây nóng”, trong khi đậu đen vừa có thể bổ dưỡng vừa có thể thanh nhiệt, rất thích hợp cho người thể chất thiên về hư nhược nhưng lại dễ bị nóng trong – vừa bổ được hư nhược của tạng phủ, vừa thanh được nhiệt trong cơ thể, đạt được hiệu quả “bổ mà không nóng”, đây là ưu thế mà nhiều vị bổ dược quý hiếm khó có thể cân bằng được.

5. Dưỡng xung nhâm, hoạt huyết điều kinh

Đông y cho rằng đậu đen có khả năng hoạt huyết giải độc; đối với các triệu chứng khó chịu ở phụ nữ do khí huyết không thông suốt, cung hàn gây ra như: kinh nguyệt không đều, thống kinh, kinh huyết ứ trệ, đậu đen có tác dụng điều hòa ôn hòa. Công hiệu bổ Thận ích tinh, ích khí dưỡng huyết của đậu đen có thể nuôi dưỡng hai mạch Xung và Nhâm, tạo nền tảng cho sức khỏe sinh sản của nữ giới.

So với các vị thuốc hoạt huyết hóa ứ, đậu đen có tính chất bình hòa, không có tác dụng hoạt huyết mạnh mẽ, không gây ra hiện tượng kinh nguyệt ra quá nhiều, rất thích hợp cho việc dưỡng hộ hàng ngày. Đặc biệt phù hợp với phụ nữ bị cung hàn, khí huyết bất túc; sử dụng lâu dài có thể từ từ cải thiện thể chất, giảm bớt các vấn đề phụ khoa, an toàn hơn so với việc lệ thuộc vào các loại thuốc điều kinh bổ dưỡng.

 

MỘT SỐ MÓN ĂN BÀI THUỐC VỚI ĐẬU ĐEN

1. Cháo đậu đen kỷ tử

Một nắm đậu đen, gạo vừa đủ, 5–10 hạt kỷ tử. Ngâm đậu đen trước, sau đó nấu cháo đến khi mềm nhừ. Kỷ tử có công dụng bổ Can Thận; kết hợp với đậu đen sẽ nhân đôi hiệu quả bổ Thận dưỡng Can. Món này thích hợp dùng làm bữa sáng hàng ngày, đặc biệt phù hợp với người bị chóng mặt ù tai, khô mắt.

2. Đậu đen ngâm giấm

Đậu đen rang chín, để nguội, cho vào lọ rồi đổ giấm gạo ngập đậu, đậy kín ngâm trong 7 ngày. Đông y cho rằng “chua ngọt hóa âm”, giấm có thể tăng cường công hiệu bổ Thận âm của đậu đen. Mỗi ngày ăn 5–10 hạt vào lúc bụng đói, có tác dụng bổ Thận ích tinh, thanh Can hỏa một cách tiện lợi và nhanh chóng.

3. Sữa đậu đen óc chó

Một nắm đậu đen kết hợp 2–3 quả óc chó, ngâm rồi xay thành sữa đậu, không cần thêm đường. Óc chó bổ Thận kiện não; kết hợp với đậu đen giúp dưỡng tinh Thận, tăng cường trí não, rất thích hợp cho người hay thức khuya và người lao động trí óc sử dụng.

 

BỐN NHÓM NGƯỜI CẦN THẬN TRỌNG KHI ĂN ĐẬU ĐEN

1. Người Tỳ Vị hư hàn, tiêu hóa kém

Dù đậu đen có tác dụng kiện Tỳ, nhưng giàu chất xơ, kết cấu tương đối cứng. Người Tỳ vị hư hàn (đại tiện lỏng nát, bụng sợ lạnh, ăn đồ lạnh dễ tiêu chảy) nếu ăn quá nhiều dễ làm nặng thêm tình trạng đầy bụng, tiêu chảy. Khuyến nghị bắt đầu từ khoảng 10 hạt mỗi ngày và nhất thiết phải nấu chín kỹ (đậu đen sống khó tiêu hóa, có thể ảnh hưởng đến chức năng vận hóa của Tỳ vị).

2. Người âm hư hỏa vượng kèm thấp thịnh

Đậu đen có công hiệu lợi thủy thẩm thấp, nhưng đối với người Thận âm hư hỏa vượng (khô miệng họng, bốc hỏa về chiều, đổ mồ hôi trộm) lại kèm theo đàm thấp (rêu lưỡi dày nhớt, đại tiện dính nhầy), cần kiểm soát lượng ăn vào để tránh lợi thủy quá mức làm hao tổn âm dịch. Nên kết hợp dùng cùng các thực phẩm vừa kiện Tỳ khử thấp vừa tư âm như sơn dược (củ mài), ý dĩ nhân (bo bo).

3. Phụ nữ kinh nguyệt ra nhiều trong kỳ kinh

Đậu đen có tác dụng hoạt huyết nhẹ; phụ nữ trong kỳ kinh có lượng kinh nguyệt nhiều nên tạm ngừng ăn để tránh làm tăng lượng máu kinh.

4. Người mắc bệnh Thận mạn tính

Đậu đen thuộc nhóm thực phẩm giàu đạm và giàu phốt pho. Một số bệnh nhân thận, đặc biệt ở giai đoạn suy chức năng thận hoặc suy thận, nếu ăn quá nhiều sẽ làm tăng gánh nặng cho thận. Cần sử dụng dưới sự hướng dẫn của bác sĩ lâm sàng hoặc chuyên gia dinh dưỡng.