ĐAU ĐẦU SAU SINH: NHÌN TỪ GÓC ĐỘ Y HỌC CỔ TRUYỀN

ThS.BS. Nguyễn Trương Minh Thế

Giảng viên ĐH Y Dược TP. HCM

 

Đau đầu sau sinh là một bệnh phổ biến trong các bệnh sau sinh, thường xảy ra ở phụ nữ sau khi sinh non hoặc sảy thai, kèm theo đau bụng dưới, cảm giác khó chịu và thay đổi tâm trạng. Đây là một bệnh thường gặp trong phụ khoa, thuộc phạm vi "Sản hậu bệnh" trong y học cổ truyền.

 

 

Bệnh được ghi chép lần đầu tiên trong "Kim Quỹ Yếu Lược - Phụ Nhân Sản Hậu Bệnh Mạch Chứng Trị" của danh y Trương Trọng Cảnh thời Đông Hán: "Sản phụ mới sinh, huyết hư, nhiều mồ hôi, dễ trúng gió, nên gây co giật; mất máu lại ra mồ hôi, lạnh nhiều, nên gây uất mạo; mất tân dịch, Vị khô, nên đại tiện khó." Trong đó, "uất mạo" là tình trạng đau đầu, chóng mặt, hoa mắt, cho thấy đặc điểm bệnh lý của phụ nữ sau sinh là thiếu hụt dinh dưỡng và tân dịch. Trương Trọng Cảnh cho rằng đau đầu sau sinh chủ yếu do cơ thể suy yếu, không được nuôi dưỡng, lại cảm nhiễm ngoại tà. Tức là do tấu lý sơ hở, tà khí phong hàn xâm nhập, theo kinh mạch lên gây đau đầu. Chu Dương Tuấn thời Thanh trong "Kim Quỹ Ngọc Hàm Kinh Nhị Chú" nói: "Huyết đại hư, thì dương vệ bên ngoài không vững, tất nhiều mồ hôi và tấu lý lỏng lẻo, lỏng lẻo thì tà dễ vào."

Trong "Thánh Tế Tổng Lục" do Thái Y Viện thời Tống biên soạn có nói: "Đầu là nơi tụ hội của các dương, sau sinh khí huyết hư tổn, phong tà xâm nhập kinh dương, vào não lạc, không thông suốt, nên gây đau đầu." Giải thích cơ chế bệnh lý của đau đầu sau sinh là do khí huyết hư tổn, phong tà xâm nhập kinh dương, lưu lại ở não lạc, không thông suốt. Danh y Trương Giới Tân thời Minh trong "Cảnh Nhạc Toàn Thư" luận giải chi tiết nhất: "Khi sinh, thường mất rất nhiều sức, không kịp chú ý, lúc này gặp hàn tà xâm nhập, dễ cảm nhiễm nhất." Trên đây đều cho thấy đặc điểm khí huyết tân dịch hư tổn của phụ nữ sau sinh. Trong "Y Tông Kim Giám" của Ngô Khiêm thời Thanh, đau đầu sau sinh được chia thành hai loại: huyết hư và huyết ứ, cho rằng do sản phụ ở giai đoạn sinh lý đặc biệt, dễ bị ngoại tà xâm nhập hoặc thanh khiếu không được nuôi dưỡng, đồng thời cũng có thể kèm theo huyết ứ, âm hư.

Do đau đầu sau sinh có đặc điểm bệnh lý là huyết hư thanh khiếu không được nuôi dưỡng, tà hại không gian trống, nên phương pháp điều dưỡng sau sinh luôn không rời khỏi hai phương diện dưỡng khí huyết và tránh tà khí bên ngoài.

 

Dưỡng khí huyết

 

"Cảnh Nhạc Toàn Thư" nói: "Phàm sau sinh khí huyết đều mất, thật nhiều chứng hư, nhưng có hư, có không hư, có hoàn toàn thực." Mặc dù phụ nữ sau sinh chủ yếu có đặc điểm khí huyết hư nhược, nhưng vẫn cần phân biệt kỹ lưỡng xem có nguyên nhân khác gây ra không, như huyết ứ, phong hàn ngoại tà. Đối với người thuần hư không tà, thường có thể dùng phương pháp bổ dưỡng là chính, ngự tà là phụ, như Kinh phòng tứ vật thang; đối với người hư thực xen kẽ, như kèm theo huyết ứ, khí trệ, ngoại tà, có thể tùy tình hình sử dụng Quế chi thang, Sinh hóa thang.

 

 

 

Tránh tà khí bên ngoài

 

"Cảnh Nhạc Toàn Thư" chỉ ra: "Nếu sinh vào mùa xuân hè, nên tránh tà dương, tức là gió; sinh vào mùa thu đông, nên tránh tà âm, tức là lạnh. Vì vậy, vào thời tiết nóng bức, cũng không nên đối diện gió để làm mát, tránh phạm phải tà khí bên ngoài…" Đối với phụ nữ mới sinh, mặc dù không cần phải hoàn toàn ở trong không gian kín, nhưng vẫn cần đặc biệt chú ý tránh sự xâm nhập của gió lạnh.